Tegenwoordig weet bijna niemand meer wat een pothuis is. De meeste pothuizen zijn namelijk uit Leiden verdwenen. Vroeger kwamen ze veel voor en moeten ze een markant onderdeel van het straatbeeld geweest zijn. Een pothuis is namelijk een bovengrondse uitbouw van een kelder en kent zijn oorsprong als opvangput voor regenwater.

Middeleeuwen
De eerste pothuizen werden in de middeleeuwen gebouwd, tegen de voor- of zijgevel van een huis zonder achtertuin en functioneerden eigenlijk als een soort verdiepte regenton aan de straatkant van het huis. In de middeleeuwen werden pothuizen daarom ook geen pothuis genoemd maar ‘puthuis’. Opvang van regenwater werd vanaf 1500 steeds belangrijker doordat de lakenindustrie het grachtenwater sterk begon te vervuilen. Voor 1500 haalde de Leidenaren hun drinkwater gewoon uit de gracht.

Functie
In Leiden zijn er voornamelijk veel pothuizen gebouwd in de 17e eeuw. In deze tijd hadden de huizen vaak een voorerf zoals op de afbeelding van de Breestraat hierboven, de pothuizen zijn rood omcirkeld. Het voorerf was particulier bezit en hier kon dus een pothuis gebouwd worden. Het kwam voor dat het pothuis ook toegang verschafte vanaf de straat direct naar een kelder. Hierdoor was het mogelijk om het pothuis met bijbehorende kelder aan winkeliers te verhuren. In die tijd was het namelijk heel normaal om zowel bovengronds als ondergronds handel te drijven. Gelukkig ging het bij deze ondergrondse handel niet om louche praktijken: als gevolg van ruimtegebrek aan de Breestraat werden winkeliers gewoonweg gedwongen om hun waar vanuit kelders aan te bieden.


Zichtbare Pothuizen
Helaas zijn de meeste Leidse pothuizen verdwenen. Dit komt doordat de gemeente vanaf eind 19e eeuw is begonnen met het verwerven van de voorerven aan de Breestraat. Het doel was een doorgaand trottoir te creëren waarbij geen ruimte meer beschikbaar was voor pothuizen. Je kan in Leiden nog wel oude pothuizenvinden, tegen de zijgevel van het huis op Groenhazengracht 5 bijvoorbeeld. Het werd gebouwd in 1658 door Claes Jacobs Warmont en later in 1751 vergroot naar de huidige omvang. Het is een prachtig voorbeeld van een pothuis en doet denken aan een klein souterrain. Het pand met pothuis is nu een rijksmonument en zal dus voorlopig nog even te zien zijn in Leiden.  


Een van de pothuizen die nu niet meer bestaat stond tegen de voorgevel van Breestraat 95. Hieronder is hetzelfde huis te zien in een ingekleurde tekening van een deel van de Breestraat rond 1580. Het is wel duidelijk dat het Leidse straatbeeld er een paar honderd jaar geleden heel anders uitzag dan nu!